25 Images de la Passion d’un Homme, Frans Masereel

25 Images de la Passion d'un Homme Masereel woodcut novels graphic novels komiks niemy

Kamień milowy w historii komiksu. Wydana w 1918 roku „Pasja człowieka” („25 Images de la Passion d’un Homme / Die Passion Eines Menschen”) belgijskiego artysty Fransa Masereela to pierwsza w historii „woodcut novel”, czyli „powieść drzeworytnicza”. Z tego właśnie gatunku wyewoluowała współczesna powieść graficzna, zresztą i same „woodcut novels” można też zaliczyć do tego gatunku.

Źródeł powstania „woodcut novels” David A. Beronä, historyk gatunku i autor monografii na jego temat (patrz zakładka bibliografia) dopatruje się w renesansie drzeworytu, do którego doszło po I WŚ. Znaczenie miał też „duch czasów”. Awangardowi artyści, jak Picasso czy Joyce eksperymentowali z nowatorskimi formami. Jednocześnie tryumfowało już kino (nieme), wykorzystujące w stopniu dotychczas niespotykanym stronę wizualną. Dorzućmy jeszcze ekspresjonizm, o którym jako głównej graficznej inspiracji Masereela pisze Beronä i nawiązanie do Biblia Pauperum, która pozwalała uczestniczyć w kulturze niepiśmiennym (pisał o tym Perry Willet).

Masereel połączył te inspiracje i dodał do tego komiksową sekwencyjność.

Między kolejnymi niemymi (to cecha charakterystyczna gatunku) kadrami są, przynajmniej jak na przyzwyczajenia współczesnego odbiorcy komiksów, bardzo duże przerwy, ale paradoksalnie pozwalają one mocniej pracować wyobraźni i dodają opowieści oddechu.

Historia opowiedziana w pierwszej powieści graficznej jest dość prosta. Pewnie także dlatego, że całość jest aluzją do męki Chrystusa i ma spełniać trochę rolę podobną do biblijnej przypowieści czy żywotów świętych – widać to już w tytule i grafice na stronie tytułowej.

Bohaterem książki jest bezimienny człowiek z nizin społecznych. Urodzony w nędzy, razem z matką wygnany niemal od razu przez bezwzględnego właściciela mieszkania („Nie było dla nich miejsca w gospodzie”). Potem przenosimy się do czasów, gdy ma już kilka lat i wychowuje się na ulicy (tego, w jaki sposób rodzicielka zdobywa pieniądze na życie, możemy domyślać się ze scenki na drugim planie).

25 Images de la Passion d'un Homme Masereel woodcut novels graphic novels komiks niemy

Potem matka znika, a chłopiec musi utrzymywać się sam. Nosi zbyt ciężkie deski w warsztacie stolarskim (kolejna aluzja do Chrystusa) pod nieprzychylnym okiem dorosłych i w końcu zostaje z niego wyrzucony. Dopuszcza się kradzieży i zostaje schwytany przez policję (najbardziej chyba ekspresyjny kadr w całej opowieści).

25 Images de la Passion d'un Homme Masereel woodcut novels graphic novels komiks niemy

Z więzienia wychodzi jako dorosły i pierwsze co widzi to zadowolonych z siebie bogaczy i przedstawicieli klasy średniej. On sam musi nająć się do ciężkiej pracy, a po niej oddaje się niewyszukanym rozrywkom i znajduje sobie dziewczynę. To mu jednak nie wystarcza. Rozmyślania i lektury sprawiają, że zostaje przywódcą robotniczego protestu, który zostaje stłumiony. Bohater trafia przed sąd (daleki i prawie bez twarzy, z wielkim krucyfiksem nad stołem prezydialnym).

Wyrok: śmierć przez rozstrzelanie.

Chociaż Masereel świadomie tworzy tu hagiografię socjalistycznego męczennika, jego dzieło wymyka się założonej konwencji.

Decyduje o tym kilka czynników. Po pierwsze obrazoburcza śmiałość zestawienia z męką Chrystusa, po drugie nowatorska forma komiksu, po trzecie zacięcie reportera. Masereel tworzy obrazy miasta wypełniającego całą wolną przestrzeń, napierającego na ludzi – jak w rysunku z dziećmi powyżej. Portretuje życie biedoty z całą jego nędzą, desperacją i brzydotą. O ile portrety głównego bohatera są często wyidealizowane, o tyle pokazując inne postacie autor nie cofa się przed karykaturą, uproszczeniem i turpizmem.

Wspaniale opracowany został również gest.

25 Images de la Passion d'un Homme Masereel woodcut novels graphic novels komiks niemy

 

Wszystko to w połączeniu z ekspresjonistycznym z ducha „ciosaniem” postaci grubą kreską i wykorzystaniem wielkich plam czerni i bieli decyduje o sile prac Masereela.

Autor, spróbowawszy sił w nowej technice, rozwinął skrzydła. Stworzył całą serię jeszcze ambitniejszych, bardziej rozbudowanych i mniej politycznie naiwnych prac (np. najbardziej znana „Passionate Journey”).

Udało mu się też dotrzeć ze swoją sztuką do szerokiej publiczności. Obok ekskluzywnych wydań jego książki ukazywały się w dużych nakładach w tańszych edycjach. Wstępy do nich pisały takie sławy jak Thomas Mann, Hermann Hesse czy Max Brod. Jego nowatorskie prace miały też wpływ na rozwój komiksu.

„Powieści drzeworytnicze” miały się świetnie do momentu dojścia nazistów do władzy, kiedy to zakazano ich jak całej „sztuki zdegenerowanej”.

Wtedy na szczęście pałeczkę przejął pewien Amerykanin. Ale o tym w następnym wpisie.

25 Images de la Passion d'un Homme Masereel woodcut novels graphic novels komiks niemy

„Pasja człowieka”, „25 Images de la Passion d’un Homme” Frans Masereel, Édition de Sablier 1918, s. 25

Frans Masereel (1889-1972) – belgijski malarz i grafik, pacyfista. Sławę przyniosły mu jego „powieści drzeworytnicze”. Był współzałożycielem i pierwszym przewodniczącym istniejącego do dziś Międzynarodowego Stowarzyszenia Drzeworytników XYLON. Całkiem sporo jego książek można wypożyczyć i obejrzeć za pośrednictwem strony archive.com (tu link). “Pasję…” można zobaczyć m. in. tu.

Dodaj komentarz